حاجى بيچاره خواهند گرفت . و اگر اين حاجى غنى و معتبر است مطوف از يك ليره الى ده ليره هرقدر بتواند به تدبيرات از او مىگيرد . و دخل مطوفين ، در ايام حج به اختلاف است ، براى هريك از خود و بستگان و گماشتگان از دويست تومان الى سه هزار تومان مىشود . آمدن ديگر حجاج و در اين دو سه روزى كه جده بوديم دو جهاز از طرف بوشهر و بصره و بغداد وارد شد كه قريب هزار نفر از حجاج ايرانى در آنها بود . و يك جهاز آن ابتدا آمده در اسكلهء جده لنگر انداخت ، دنبال او جهاز ديگر آمده و به همان تندى كه مىآمد از پهلوى اين جهاز گذشته خود را به اين واپور لنگر انداخته زد ، كه آن جهاز لنگر انداخته فورا شكست و كپيتان و عملجات و حجاج مضطرب شده اشياء و اموال را گذاشتند و خود را به قايقها افكندند ، چون زمين نزديك بود جهاز غرق نشد ، اما در اين اضطراب و ازدحام اسباب حجاج قدرى تلف شد . و بعد از رسيدگى و سؤال و جوابها معلوم گرديد كه اين دو كپيتان با يك‌ديگر سابقهء عداوتى داشتند و در پى شكست يك‌ديگر بودند . بالاخره از كپيتان و صاحب آن واپور تاوان شكستگى آن واپور را گرفتند . شرح حال حجاج و در اين مقام بايد مختصرى از احوالات حجاج را اعم از شيعه و سنى و ايرانى و غيره نگاشت ، كه از هر مملكت و هر اقليم و هر طرفى چند نفر حاجى به مكه مى - آيند ، و چند قونسول در جده است . حجاج جاوه ( اندونزى ) حجاج جاوه همه ساله از بيست هزار الى هشت هزار به مكه مىآيند . اين جاوه‌اىها اغلب تبعهء دولت هولند هستند و بعضى هم تبعهء دولت انگليس‌اند . همه شافعى مذهب و از دويست سال قبل مسلم شده‌اند . همه ساله از مكه مطوفين آنها به جاوه مىروند « 26 » و آنها را همراه مىآورند . و از جانب دولت هولند قونسولى هميشه در جده نشسته و هر حاجى به جهت تذكره سه ريال هولندى كه از ريال فرانسه يك غروش و نيم زيادتر است ، كه سه

--> ( 26 ) - اصل : مىرود .